„Popiół i diament” w Nollywood
Making-of, 2013
(film w trakcie dewelopmentu)

Ekipa:

Jan Simon – scenariusz i reżyseria
Monika Derenda, Poland Studio – producent wykonawczy
Filip Drożdż – zdjęcia
Igor Kłaczyński – dźwięk
Jan Simon - montaż
BWA we Wrocławiu, Zachęta - Narodowa Galeria Sztuki – wsparcie finansowe


Projekt "Popiół i diament” w Nollywood zakłada realizację adaptacji (remake'u) filmu Andrzeja Wajdy "Popiół i diament" oraz filmu dokumentalnego o powstawaniu dzieła. Zdjęcia będą realizowane w nigeryjskim Lagos, gdzie mieści się centrum tamtejszego przemysłu filmowego tzw. Nollywood.

Nigeria jest największym krajem Afryki, zamieszkanym przez ok. 160 milionów ludzi. Początki państwowości sięgają na jej terenach dziesiątego wieku. W dziewiętnastym wieku kraj stał się kolonią angielską, jednak ze względu na politykę "Indirect Rule", tj. rządzenia za pośrednictwem miejscowych struktur władzy, wpływ kulturowy Zachodu nigdy nie był tam duży. Nigeria jest krajem bogatej kultury – kwitnie produkcja muzyczna i filmowa, Wole Soyinka, jako pierwszy czarnoskóry pisarz, otrzymał w 1986 r. Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury. Jeżeli można mówić o miejscu będącym reprezentacją cywilizacji afrykańskiej, Nigeria dobrze spełnia to założenie.  

Nollywood, nigeryjski przemysł filmowy jest obecnie drugą największą (po Bollywood - przemyśle indyjskim) kinematografią na świecie. Rocznie produkuje się tam ponad tysiąc filmów, a przychody z ich sprzedaży wynoszą ok. pięciuset milionów dolarów. Początki Nollywood sięgają wczesnych lat dziewięćdziesiątych, kiedy Kenneth Nnebue nakręcił film "Living in Bondage". Legenda mówi, że reżyser przywiózł z Chin dużą ilość czystych kaset VHS, których nie był w stanie sprzedać. Postanowił więc nakręcić film i wraz z nim sprzedawać kasety. Pomysł okazał się olbrzymim sukcesem, a jego film, po raz pierwszy w Nigerii, osiągnął sukces komercyjny. Nollywood wypracował własny język filmowy, odrębny od przyzwyczajeń widzów na Zachodzie, charakterystyczny system produkcji i nowatorską sieć dystrybucji, opartą na rozpowszechnianiu dużych ilości tanich płyt DVD. Jest to zupełnie odrębna filmowa rzeczywistość. O Nollywood powstało kilka filmów dokumentalnych, między innymi pokazywany w Sundance "Nollywood Babylon".

Centrum nollywodzkiej produkcji filmowej mieści się w Lagos, największym mieście kraju. Tam została zaplanowana realizacja remake'u "Popiołu i diamentu" Andrzeja Wajdy. To kluczowe dla polskiej kultury dzieło stawia pytanie o kwestię, która, mimo ponad pięćdziesięciu lat dzielących nas od powstania filmu, ciągle nie straciła swojej aktualności, co więcej - nadal tworzy w Polsce podziały i polityczne napięcia. Czym był komunizm? Jak go oceniać? Ciekawym eksperymentem będzie  przeniesienie tego podstawowego dla nas problemu na drugi koniec świata, do zupełnie innej rzeczywistości kulturowej. Co z niego zostanie? Na ile nasze problemy są uniwersalne?

Dziełem, którego wymowa do dziś reprezentuje dylemat rozliczenia z komunizmem, a więc doskonale nadaje się do zbadania tej kwestii jest "Popiół i diament" Andrzeja Wajdy. Jest to centralny dla polskiej kinematografii film i nadal posiada siłę i zdolność budzenia emocji społecznych. Świadczą o tym nie tylko statystyki - od czasu premiery 3 października 1958 r. obraz wielokrotnie wygrywał plebiscyty na najważniejszy polski film (m. in. w latach 1974, 1985 i 1995), ale także recepcja i ilość nawiązań do dzieła w innych filmach. Na temat "Popiołu i diamentu" prowadzono szerokie badania, powstały setki artykułów i analiz.
O filmie pisano w kontekście jego funkcji społecznej, wizji artystycznej, politycznej wymowy, oceny rzeczywistości historycznej czy wreszcie umiejscawiano go w obrębie filmowego- historycznego zjawiska jakim była "Szkoła Polska". Co spowodowało tak dużą popularność i szeroką recepcję filmu? W dużej mierze zdecydowała o tym tematyka losu Polaka w nowej rzeczywistości ustrojowej, a także odwołanie się do kodu romantycznego, czytelnego i obowiązującego w rodzimej kulturze od ponad stu lat. Zdecydowała też o tym popularność książki "Popiół i diament" Jerzego Andrzejewskiego, na podstawie której powstał scenariusz filmu. Powieść o początkach Polski Ludowej, obowiązkowa lektura szkolna, posiadała po wojnie status najważniejszego utworu literackiego i w czasie PRL'u doczekała się łącznie dwudziestu dziewięciu wydań.
Akcja powieści rozgrywa się zaraz po wojnie w małym prowincjonalnym miasteczku, gdzie członkowie bliżej nieokreślonej organizacji  podziemnej mają wykonać wyrok śmierci na sekretarzu PPR. Równolegle toczą się dwa wątki, w których zestawione są postawy i historie dwóch typów bohaterów: sekretarza reprezentującego nowy komunistyczny porządek i żołnierzy niepodległościowego podziemia. W ostatniej scenie główny bohater ginie; do dziś interpretacja tego wydarzenia zależy od pozycji ideologicznej widza. Dla jednych Maciek to bohater walczący o niepodległą Polskę, dla innych jego śmierć to wyraz dekadencji i reakcji sprzeciwiającej się wprowadzeniu nowego, bardziej sprawiedliwego ustroju.

Produkcja:

Produkcja filmu będzie miała miejsce w Lagos i zostanie zlecona jednemu z miejscowych studiów filmowych. Nigeryjscy filmowcy dostaną wolną rękę w twórczej interpretacji dzieła Wajdy, będą pracowali zgodnie z własną koncepcją artystyczną i kodem kulturowym. Autor projektu razem z ekipą filmową z Polski będzie na miejscu i jeżeli pojawią się jakieś pytania lub wątpliwości dotyczące scenariusza, będzie je wyjaśniał. Decyzje artystyczne czy merytoryczne związane z produkcją filmu zostaną jednak po stronie filmowców z Nigerii. Gotowy film zostanie wprowadzony do lokalnego systemu dystrybucji na równi z normalnymi produkcjami Nollywood. Równolegle zostanie nakręcony film dokumentujący cały proces - od przygotowań w Polsce, pracę na miejscu, produkcję filmu w Nollywood, aż po jego dystrybucję i jej efekty. Kolejnym rezultatem projektu będzie wystawa oparta o materiały zgromadzone podczas pobytu w Nigerii, badania archiwalne i dokumentacyjne prowadzone w czasie przygotowań do realizacji tego przedsięwzięcia.

Rozmowa Jana Simona z Maxem Cegielskim o projekcie, 14 marca 2014, Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie